Stanisław Balbus – biogram

Stanisław Balbus

Madzia i S. BalbusMistrz i uczennica (Magdalena Filipczuk z d. Kalemba) w sławnym “Gołębniku” (Wydział Polonistyki UJ przy ul. Gołębiej 20 w Krakowie), fot. JMR

BIOGRAM

Urodzony 8 maja 1942 w Sieradzu; syn Ludwika Balbusa, piekarza, i Antoniny Marii z Malinowskich. Uczęszczał do XVII Liceum Ogólnokształcącego im. Kazimierza Jagiellończyka w Sieradzu; jako uczeń ogłosił w 1958 na łamach harcerskiego pisma „Na Przełaj” (nr 26) wiersz pt. „Wiosna”. W 1961 zdał egzamin maturalny i podjął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim (UJ) w Krakowie. Równocześnie zaczął studiować na tej samej uczelni matematykę, a po roku także muzykologię; od 1964 kontynuował tylko studia polonistyczne. W 1963 wstąpił do PZPR (zrezygnował z członkostwa w grudniu 1980, na ostatnim Zjeździe ZLP). W 1966 uzyskał na UJ dyplom magistra filologii polskiej, a następnie został asystentem w Zakładzie Poetyki i Stylistyki w Katedrze Literatury Polskiej UJ. Zajmował się badaniami z pogranicza literaturoznawstwa i językoznawstwa.

Debiutował w 1966 na łamach „Ruchu Literackiego” (z. 3) recenzjami pt. „Próba metodologii powieści” (o książce V.V. Kožinova „Proischoždenie Romana”) oraz „Poetyka i matematyka” (omówienie pracy zbiorowej pod tym samym tytułem); kolejne recenzje i artykuły zamieszczał w tym piśmie do 1969. Pierwszy tekst krytycznoliteracki pt. „Mały nierealizm”, dotyczący powieści S. Czycza pt. „Ajol”, ogłosił w 1967 w „Życiu Literackim” (nr 26); współpracę z tym tygodnikiem kontynuował do 1977 (podp. także: Fil, Fil., FIL, FIL., s.b.; tu m.in. rubryka pt. „Co nowego w księgarni” oraz felietony w cyklu „Lektury obowiązkowe”). Teksty naukowe i krytycznoliterackie oraz tłumaczenia z języka rosyjskiego publikował także m.in. w „Pamiętniku Literackim” (1968-71; podp. także s.b.), „Studencie” (1971-72; rec. podp. P.W.) i „Nowych Książkach” (1972). Jako lektor i recenzent wewnętrzny związany był w 1966-79 z Wydawnictwem Literackim w Krakowie. Od 1970 uczestniczył w charakterze recenzenta książek, autora pogadanek i dyskutanta w programach i audycjach literackich emitowanych przez Telewizję Polską w Krakowie (do 1976 i po przerwie w 1990-1999) oraz krakowską rozgłośnię Polskiego Radia (do 1998).

Doktoryzował się w 1975 na podstawie rozprawy pt. „Aktualizacja akustyczna tekstu literackiego”, napisanej pod kierunkiem prof. Marii Dłuskiej. W następnym roku otrzymał stanowisko adiunkta w Instytucie Filologii Polskiej UJ; w 1978-2002 wykładał na UJ teorię literatury, prowadził teoretycznoliterackie seminaria magisterskie i doktoranckie oraz prace badawcze skoncentrowane wokół problematyki stylów literackich, semiotyki poetyckiej i hermeneutyki. Od 1976 należał do ZLP (do rozwiązania związku w 1983; w 1980-83 członek Zarządu Oddziału w Krakowie). W 1980 został członkiem NSZZ „Solidarność” (do 1991); zaczął też prowadzić sporadyczne prelekcje w Towarzystwie Kursów Naukowych (do 1986). Brał udział w niezależnym życiu literackim. Był współtwórcą, a potem współpracownikiem krakowskich periodyków wydawanych bez debitu: czasopisma mówionego „NaGłos” (1982-89; m.in. notki i krótkie artykuły podp.: St.B., St. Bal.) i „bruLionu” (1987-89; esej i wypowiedzi podp.: S. Bal., St.B., Stefan Bal). Wchodził w skład Rady Literacko-Artystycznej Oficyny Literackiej (1985-95), do 1989 funkcjonującej w niezależnym obiegu wydawniczym. Dotknęły go liczne restrykcje, m.in. w postaci milicyjnych rewizji i zatrzymań, konfiskaty księgozbioru oraz pobicia przez tzw. „nieznanych sprawców”.

W 1988 prowadził gościnne wykłady w Szwecji, na Uniwersytecie w Göteborgu. W tymże roku został członkiem Polskiego PEN Clubu, a rok później członkiem–założycielem SPP (w 1991-94 wiceprezes Oddziału Krakowskiego). W 1988 wszedł w skład Komisji Historycznej Oddziału PAN w Krakowie, a w 1992 – komisji Poetyki i Stylistyki przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów.

W 1989, po przedstawieniu rozprawy pt. „Między stylami. Strategie intertekstualne w procesie historycznoliterackim”, uzyskał na UJ stopień doktora habilitowanego. W 1992 objął na UJ stanowisko profesora nadzwyczajnego, a w następnym roku otrzymał tytuł naukowy profesora.

Wznowił współpracę z „Ruchem Literackim” (1989-94, z przerwami) oraz publikował artykuły i recenzje m.in. w dwutygodniku „Dekada Literacka” (1990-96), miesięczniku „NaGłos” (1990-97) oraz w dwumiesięczniku „Teksty Drugie” (1990, 1994, 1996, 1999). Od 1994 pełnił na UJ obowiązki kierownika Katedry Teorii Literatury, w 1996-2003 był formalnie kierownikiem tej Katedry, a potem jej członkiem. W 1999 otrzymał stanowisko profesora zwyczajnego. Równocześnie został powołany do Prezydium Komitetu Nauk o Literaturze Polskiej PAN (wiceprzewodniczący do 2002), a w 2001 wszedł w skład Komisji Kultury Słowian PAU w Krakowie (wiceprzewodniczący komisji w 2001-2003). W 2002 został członkiem komitetu redakcyjnego poznańskiego periodyku „Przestrzenie Teorii”. Za osiągnięcia literaturoznawcze i krytyczne otrzymał wiele nagród i wyróżnień, m.in. nagrody naukowe Rektora UJ (1969, 1976, 1982, 1993, 1997, 2992, 2008), nagrody Ministra Szkolnictwa Wyższego (1981, 1993), nagrodę literacką im. K. Wyki (1992; za całokształt dorobku krytyczno-literackiego, ze szczególnym uwzględnieniem monografii pt. „Poezja w czasie marnym”).

W 1967 ożenił się z Barbarą Sosień, romanistką (rozwód 1979). W 2003 zawarł związek małżeński z Zofią Nowak i zamieszkał na stałe w Warszawie.

Odznaczony Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1999) i Złotym Krzyżem Zasługi (2000).

Stanisław Balbus jest członkiem rady Naukowej Warsztatów Herbertowskich i serii wydawniczej Biblioteka Pana Cogito.

TWÓRCZOŚĆ

1. „Aktualizacja akustyczna tekstu literackiego”. Rozprawa doktorska. Powst. 1975. Druk fragm. pt. Problem segmentacji tekstu prozatorskiego. W: Z zagadnień języka artystycznego. Kr. 1977 s. 261-304 Zesz. Nauk. UJ., 457. Pr. Językozn., 54, przedr. w: Problemy teorii literatury. Ser. 3. Wr. 1988 s. 12-56.

Przekł. franc. całości: Texte littéraire et sa structure acoustique. [Tłum.] B. Sosień-Balbusowa. Wwa, Kr.: Nakł. UJ 1981, 200 s. Zesz. Nauk. UJ, 533. Pr. Językozn., 64.

2. „Intertekstualność a proces historycznoliteracki”. Kr.: Nakł. UJ 1990, 175 s. Rozpr. Habilitacyjne UJ, 191. Por. poz. 4.

Zawartość: Przedmowa. – Zamiast wstępu. – Stylizacja a problem intertekstualności; Historycznoliteracka aktywność stylizacji; Intertekstualność a tradycja literacka; Typologia strategii intertekstualnych i jej kryteria semantyczno-pragmatyczne; Ewolucja i rewolucja intertekstualna.

3. „Poezja w czasie marnym. O metafizyce i historiozofii poezji Tadeusza Nowaka”. [Współwyd.:] T. Nowak: Modły jutrzenne – modły wieczorne. [Wiersze]. Kr.: OL 1992, 303 s.

Zawiera tekst S.B. oraz wybrane przez niego i zestawione wiersze T. Nowaka.

4. „Między stylami” Wyd. Kr.: Universitas 1993, 393 s. Select. Wyd. 2 tamże 1996, 442 s. Rozszerzona wersja rozprawy habilitacyjnej por. poz. 2.

Nagroda naukowa im. A. Brücknera przyznana w 1993 przez Wydział I PAN.

Zawiera: Zamiast wstępu. – Cz. 1. Kompetencje intertekstualne. (Dyskusje i propozycje): Stylizacja a problem intertekstualności; Historycznoliteracka aktywność stylizacji; Intertekstualność a tradycja literacka; Typologia strategii intertekstualnych i jej kryteria semantyczno-pragmatyczne; Ewolucja i rewolucja intertekstualna. – Cz. 2. Strategie intertekstualne. (Lektury i interpretacje): Wstęp; Aktywna kontynuacja i epigonizm; Restytucja formy; Jawne naśladownictwa wzorów; Reminiscencja stylistyczna; Reminiscencja stylistyczna wobec strategii prymarnie konwersacyjnych; Kulturowa transpozycja tematyczna; Transpozycja tematyczna wobec stylizacji; Stylizacja jako interpretacja tradycji.

5. „Świat ze wszystkich stron świata. O Wisławie Szymborskiej”. [Szkice]. Kr.: WL 1996, 249 s.

Zawartość: Z lotu ptaka; „Tylko co to takiego poezja”?; Stworzenie świata; Na niemożliwej granicy; Światy możliwe; Zagadka jawy; „Od tego trzeba było zacząć”. – Wykaz książek Wisławy Szymborskiej. – Od autora. – Bibliografia prac o Wisławie Szymborskiej. Oprac. D. Wojda. – Aneks: Wisława Szymborska: Dwadzieścia jeden wierszy [w wyborze S.B.].

 

Prace redakcyjne i edytorskie

1. „Lektury obowiązkowe”. Szkice, eseje, felietony na temat lektur szkolnych. Red.: … i W. Maciąg. Wr.: Ossol. 1973, 517 s. Wyd. nast. tamże: wyd. 2 1975, wyd. 3 1976.

2. M. Bachtin: „Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu”. Przeł.: A. i A. Goreniowie. Oprac., wstęp, komentarze i weryfikacja przekładu … Kr.: WL 1975, 653 s. Bibl. Studiów Lit.

3. S. Jesienin: „Poezje”. Wybrał i przeł. T. Nowak. [Wstęp oraz oprac. i konsultacja filolog. przekł., red.] … Kr.: WL 1975, 139 s. Wyd. nast. tamże: wyd. 2 1978, wyd. 3 1987.
Inf. o udziale S.B. (poza wstępem) na podstawie Ank. 2009.

4. M. Broda: „Światło przestrzeni”. [Wiersze]. [Oprac. i posł.] … Kr.: OL 1990, 43 s.
Inf. o udziale S.B. na podstawie Ank. 2009.

5. Cz. Miłosz: „Wiersze wybrane”. Wybór, [oprac.] i posł. … Kr.: Miniatura 1990, 77 s.

6. H. Markiewicz: „Prace wybrane”. Pod red. i ze wstępem … Kr.: Universitas. Klasycy Współcz. Pol. Myśli Hum.

T. 1. O Prusie i Żeromskim. 1995, 289 s.
T. 2. Z historii literatury polskiej. 1996, 490 s.
T. 3. Główne problemy wiedzy o literaturze. 1996, 376 s.
T. 4. Wymiary dzieła literackiego. 1996, 343 s.
T. 5. Z teorii literatury i badań literackich. 1997, 304 s.
T. 6. Z dziejów polskiej wiedzy o literaturze. 1998, 452 s.

7. T. Nowak: „I co na niebie, i co jest na ziemi. Wiersze z lat 1949-1991”. Wybór, układ i posł. … Kr.: OL 1995, 230 s.

8. „Radość czytania Szymborskiej” Wybór tekstów krytycznych. Oprac.: … i D. Wojda. Kr.: Znak 1996, 381 s.

9. T. Nowak: „Jeszcze ich słyszę, widzę jeszcze; Jak w rozbitym lustrze”. [Powieści]. [Oprac. edytorskie] … Wwa: Muza 1999, 346 s. Sami swoi.
Inf. o udziale S.B. na podst. Ank. 2009.

10. „Ostrożnie z literaturą. (Przykłady, wykłady oraz inne rady)”. Praca zbiorowa. Pod red.: … i W. Boleckiego. Wwa: Wydawn. IBL 2000, 229 s. IBL PAN. Z Dziejów Form Artyst. w Lit. Pol., 80.

11. M. Dłuska: „Prace wybrane”. Pod red. [i ze wstępem] … Kr.: Universitas 2001. Klasycy Współcz. Pol. Myśli Hum.
T. 1. Odmiany i dzieje wiersza polskiego. XLVI, 544 s.
T. 2. Próba teorii wiersza polskiego. 364 s.
T. 3. Poezja wierszem i prozą. 501 s.

12. „Stulecie Przybosia. Praca zbiorowa. Pod red.: … i E. Balcerzana”. Pozn.: Wydawn. Nauk. UAM 2002, 430 s. Filologia Pol. UAM, 73.

13. „Intersemiotyczność. Literatura wobec innych sztuk (i odwrotnie)”. Pod red.: …, A. Hejmeja, J. Niedźwiedzia. Kr.: Universitas 2004, 447 s.

14. T. Nowak: „Bramy czułości”. [Wiersze]. Wybór i posł. … Lubl.: Wydawn. Archidiecezji Lubel. Gaudium 2006, 143; Seria: „Liryka i Metafizyka” pod red. J. M. Ruszara.

OPRACOWANIA (wybór)

• Wywiad: „Zawsze miałem ambicje, żeby zostać wirtuozem lektury…” Rozm. M. Kalemba. „Bez Porównania” 2005 nr z VI.

BIOGRAM za:
http://bizneskompas.home.pl/slownik/mediawiki/index.php?title=Stanis%C5%82aw_BALBUS

Polscy pisarze i badacze literatury przełomu XX i XXI wieku
Autorka hasła: Barbara Tyszkiewicz